Ο Ινιάτσιο Μπουττίττα είναι σπουδαίος, ο ακραιφνέστερος στην εμμονή του στη γραφή σε διάλεκτο, Σικελός ποιητής. Η μεγάνησος, το ομηρικό νησί του Ήλιου, δεν είναι καμιά περιφέρεια στην λογοτεχνική παράδοση, ειδικά τους τελευταίους δύο αιώνες- Pirandello και Lampedusa, Virga και Quasimodo, Sciascia και Camilleri… δύο Νόμπελ αλλά και μια γερή παράδοση λαϊκής ποίησης, συχνά σε διάλεκτο και πάντα δεμένης με τις ανάγκες, τους αγώνες και τις αγωνίες του σικελικού λαού.

Ένας λαός
Ρίξτον στην αλυσίδα
Γδύστον
Κλείστου το στόμα
Λεύτερος είν’ ακόμα

Πάρτουνε τη δουλειά
Το πασσαπόρτο
Τραπέζι να μην έχει για φαγί
Κρεβάτι για τον ύπνο
Ακόμα πλούσιος είναι

Ένας λαός
Φτωχός και δούλος γίνεται
Όταν του κλέβουνε τη γλώσσα
Που τούδωκεν ο κύρης του
Χαμένος για πάντα

Φτωχός και σκλάβος γένεται
Όταν οι λέξεις του δεν
Γεννάνε λέξεις
Και τρών η μιατηνάλλη

-
[από το “Lingua e Dialettu”, συλλογή Lu Pani Si Chiama Pani, 1954]

Ο Μπουττίττα είναι τέτοιος ποιητής –λαϊκός από θέση κι από επιλογή. Γεννημένος και μεγαλωμένος στην Bagheria (Μπαγκερία, και σικελιστί Baaría), μια πόλη με αγροτική οικονομική βάση, κέντρο των κοινωνικών διεκδικήσεων για μαζικό αναδασμό και αναδιοργάνωση της γαιοκτησίας σε δημοκρατική προοπτική σε προηγούμενες δεκαετίες, έδρασε ώς μέλος του τοπικού Κομμουνιστικού Κόμματος αλλά κι ως «ποιητής της πλατείας», όπως θα έλεγε κι ο ίδιος στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, και μέχρι τον θάνατό του. Στο μεταξύ για πολιτικούς όσο και οικονομικούς λόγους, γνώρισε και τον τυπικά σικελικό δρόμο της μετανάστευσης, που τον οδήγησε στην πλούσια Λομβαρδία για μια δεκαετία.

Γεννήθηκε στο γύρισμα του πιο συναρπαστικού αιώνα (1899) κι είναι άρα μια δεκαπενταριά χρόνια μεγαλύτερος του άλλου λαμπρού «κόκκινου» από την Μπαγκερία, του Renato Guttuso. Από εκεί άλλωστε κι ο Tornatore, ο σκηνοθέτης που χάρισε στην πόλη και το ομώνυμο πρόσφατο κινηματογραφικό πορτραίτο εποχής. Έγραψε στην συγκεκριμένη μορφολογία της σικελικής που επικρατεί στην περιοχή του –ο υποφαινόμενος έζησε σε χωριό της άλλης άκρης του ίδιου νομού, όπου όμως η διάλεκτος έχει ορατές διαφορές: πχ. άρθρο u αντί για lu, κτλ. Κι έγραψε για

Chiddi ca nta lu munnu sunnu nenti…
Eccu, o signuri, la povira genti.

Κείνους που ζουνε το τίποτε του κόσμου αυτού…
Κύριε, ο φτωχόκοσμός σου –Ιδού.

-
Η «κόκκινη» Μπαγκερία με την πλούσια εσπεριδοπαραγωγή υπήρξε κέντρο εξαγωγών κι άρα οικονομικής εξάρτησης για αιώνες –δεμένη στο άρμα της φεουδαλικής οικονομικής οργάνωσης που στην Σικελία έλαβε και το ιδιαίτερο γνώρισμα της «προστασίας» των συμφερόντων της αριστοκρατικής γαιοκτητικής τάξης από μια οργάνωση ανδρών-τοποτηρητών που μετά την Ιταλική Ένωση (1861) θα γίνει γνωστή με το όνομα «Μαφία».

Στραμμένος ενάντια στην μεταπολεμική κυρίαρχη τάξη και την συντηρητική πολιτική της έκφραση, την Χριστιανοδημοκρατία (Democrazia Cristiana, DC) όσο κι ενάντια στον παρασιτισμό και τη βία της Μαφίας, ο Μπουττίττα έχει καθαρό ποιητικό πλάνο –την σύνδεση της ατομικής ποιητικής φωνής με τις ανάγκες της συλλογικότητας που, γι αυτόν, στέκονται απέναντι στο αδιόρατο κοινωνικό πλέγμα κυριαρχίας Φέουδο-Μαφία-Χριστιανοδημοκρατία.

Μάφια και παπάδες… μαζί
Ενώσανε τα χέρια
Κι εμείς μες στη μιζέρια
Φτωχοί μου χωριανοί

Μαφία και παπάδες, να τους
Κι αιωνία μας η μνήμη
Γυμνώνουν τα σπαθιά τους
Περνούν σκοινί που πνίγει

Ο ένας τον σταυρό κουνά
Ο άλλος σημάδι βάζει
Ο ένας «κόλαση!» φωνάζει
Ο άλλος τουφέκι κρατά

Σιτσίλια, πόσος πόνος, κλάμα
Μιας καρδιάς σπασμένης
Με το σφυρί τους καρφωμένη
Χωμένη μες στα πένθη μάνα.

Πρόβατα τραβάμε, αράδες;
Άει και σπάμε την αλυσίδα
Νησί μου λεύτερο σε είδα
Χωρίς μαφία και παπάδες

-
[από το “Mafia e Parrini”, συλλογή Lu trenu di lu suli, 1961]

Έτσι εξηγείται η εμμονή του στην ποίηση σε διάλεκτο –παρακολουθεί την παράδοση τροβαδούρων, όσο κι όσων θεωρούν την ποιητική δημιουργία δημόσια πράξη. Η ποίηση του Μπουττίττα, (όπως και κάθε καλή ποίηση, θα έλεγε ο Λόρκα ή ο Μαγιακόφσκυ) «γράφεται για να διαβαστεί φωναχτά». Δεν είναι ποιητική γραφή –αλλά μάλλον αποτύπωση της δημόσιας, προφορικής κατάθεσης σε γραμμένη μορφή. Για τούτο και διατηρεί ρυθμό που, στην μεταφραστική προσπάθεια, δημιουργεί ιδιαίτερα προβλήματα. Επιλογή του μεταφραστή στην παρούσα απόπειρα δεν είναι η μεταγραφή της σικελικής σε «αντίστοιχη» διάλεκτο της ελληνικής επικράτειας –κάτι τέτοιο θα ήταν αυθαίρετο δεδομένης ακριβώς της πίστης μας στην μοναδικότητα της χρήσης των σικελικών στον Buttitta ως ντοπιολαλιάς κι όχι ως φορέα γραπτής έκφρασης. Δεν είναι τυχαίο ότι η επίτομη επιλογή από το έργο του τιτλοφορείται «La mia vita la vorrei scriverla cantando», «την ζωή μου θά’θελα να την γράψω τραγουδώντας».

Τα σικελικά, σε αντίθεση με τα ιταλικά, είναι μια γλώσσα «βαριά», με στρυφνούς και μοναδικούς φθόγγους (όπως το dd) που αποδίδουν ένα πρωτοφανές ηχόχρωμα. Γεγονός είναι ότι δεν «προφέρονται όπως διαβάζονται» όπως μας λέν οι φιλόλογοι όταν μαθαίνουμε μια ξένη γλώσσα κυρίως διότι σχεδόν πάντα οι Σικελοί καταφεύγουν στην «εθνική», Ιταλική γλώσσα όταν πρόκειται για γραπτό κείμενο.

Η ποίηση του Μπουττίττα όμως δεν είναι «γραπτή», όπως είπαμε –κι η επιλογή του είναι βαθιά πολιτική για έναν ακόμα λόγο: η σικελική, ως γλώσσα «των κατώτερων τάξεων», της «καθημερινότητας», είναι και γλώσσα «χωρίς γραφή», καθότι και γλώσσα «αναλφάβητων», «λαϊκών στρωμάτων». Το εγχείρημα λοιπόν του ποιητή μας καλεί να αναθεωρήσουμε όσα ξέρουμε για την σιγανά πανθομολογούμενη ιερότητα, τον κρυφό μοντερνικό καθαγιασμό, την ανομολόγητη συμφωνία για την κυριαρχία της εθνικής γλώσσας απέναντι στις τοπικές. Την εσωτερική βουβαμάρα της έννοιας του έθνους συχνά κάλυψε μια –και μόνη–  «επίσημη» γλώσσα: εγχείρημα που απασχόλησε ιστορικά εκείνες τις τάξεις που επιζήτησαν την «εθνική ολοκλήρωση».

Ο αστικός πολιτισμός του μοντερνισμού καθιέρωσε την Εθνική μονογλωσσία φιμώνοντας έτσι την τοπική διαφορετικότητα, αποβουβαίνοντας την ιδιαιτερότητα των τοπικών πολιτισμών. Γι’ αυτό ο Buttitta γράφει στα σικελικά, διότι το κοινό που απευθύνεται σε αυτή την γλώσσα ακούει –κι ακόμη διότι η «επίσημη, εθνική» γλώσσα είναι και η γλώσσα των επίσημων και των εθνικοφρόνων –οίτοι, των κυρίαρχων τάξεων. Και κάποτε η φωνή του λαμβάνει παιανική ορμή, δείγμα της κυριολεξίας της έννοιας «φωνή» εδώ –πολλά του ποιήματα τα διάβαζε σε συγκεντρώσεις και διαδηλώσεις:

Πάρε την ματωμένη πουκαμίσα
Σκίσε την κάνε ένα κομμάτι από σημαία
Μπέκα μέσα στα σπίτια των απόρων
Κατέβ’ αναμέσο στα παιδιά της φυλακής
Χώσου στις γειτονιές, στα μονοπάτια
Φώναξε τους παλιούς και τους καινούριους
Κοίταξε μες σε ρουμάνια, σε σπηλιές
Κείνους που χάθηκαν, που εγκαταλείφτηκαν, που νικηθήκαν
Κι έπειτα κραύγασε με τη φωνή του λιονταριού:
Εεε, πεινασμένοι- ήρθε σας η μέρα!

-
[Από το “Parru cu tia”, συλλογή Lu Pani Si Chiama Pani, 1954]

Η δύναμη της διαλέκτου ως καθημερινής γλώσσας σημαίνει κι αμεσότητα, Γι αυτό κι ο μέγας ποιητής (όσο και σκηνοθέτης και χίλια δυο άλλα) Pasolini επέλεξε να γράψει τόσο στα ιταλικά, όσο και στην μητρική του διάλεκτο, του Φρίουλι, όπως και στην διάλεκτο της πόλης που έζησε και περιέγραψε όσο καμία άλλη, της Ρώμης. Κι ο Pasolini επέμενε στα άρθρα του (Scritti Corsari) ότι «στην Ιταλία ομιλείται τόσο η ιταλική, όσο και η φριουλική, η χώρα μου είναι ήπειρος, δεν είναι έθνος». Γι’αυτό στα πανηγύρια της Μακεδονίας σήμερα, ανάμεσα στους χάλκινους ήχους δεν ακούγεται φωνή, σε μακεδόνικη διάλεκτο από το μικρόφωνο, δια τον φόβο των Ιουδαίων –αλλά ο κόσμος από κάτω ξελαρυγγίαζεται με τα δικά του «Γιόβανο, Γιόβανκε…». Τα μακεδόνικα πουλιά λαλούν μακεδονίτικα λέει ο Μέσκος.

Η πολιτισμική γενοκτονία που το ελληνικό κράτος μέσω μιας στεγνής γραφειοκρατίας, μιας άγριας αστυνόμευσης και μιας μονολιθικής εγκύκλιας Εκπαίδευσης επέβαλλε για παράδειγμα στους σλαβόφωνους πληθυσμούς της ελληνικής Μακεδονίας δεν πρέπει να λησμονηθεί ποτέ. Το γεγονός ότι ούτε σήμερα δεν μπορεί να παρουσιαστεί το Abecedar χωρίς να πεταχτεί καμιά Χρυσή Αυγή ή κάνας Βελόπουλος απειλητικά και να διακόψει, πρέπει να μας θέσει προ των ευθυνών μας… τί είδους κοινωνία (όπως και ποίηση) θέλουμε –πολυφωνική ή μονότονη.

Ο Μπουττίττα κάπου λέει: «η διάλεκτος είναι Γλώσσα χωρίς στρατό». Κι όσο για την ιερότητα της όποιας εθνικής Γλώσσας, απαντώ στα μακεδόνικα: γκουλέμο ραμπότα.

-

Θοδωρής Ρακόπουλος

[πρώτη δημοσίευση: περιοδικό Οροπέδιο]

δεν ξέρω
πόσες ώρες
της ζωής μου
τις πέρασα
καθαρίζοντας αυτά που άφησαν
πίσω τους άλλοι.
όταν δεν έχεις
προσόντα
και χρειάζεσαι $$$
δουλεύεις είτε
σε φαστ φουντ
είτε γίνεσαι επιστάτης.
έχω καθαρίσει κτίρια
γραφείων, εστιατόρια,
αποθήκες, στάβλους,
μπακάλικα,
εργαστήρια
και επισκεπτήρια φυλακών.
οι φίλοι μου πάντα
μου φαίνονταν ότι είχαν δουλειές
πιο υποφερτές
κατά κάποιον τρόπο·
δούλευαν σε δισκοπωλεία
ή σε μαγαζιά με μεταχειρισμένα σινιέ ρούχα ή οι
γονείς τους είχαν
επιχειρήσεις και
δούλευαν γι αυτούς.
εγώ πάντα κατέληγα
επιστάτης.
στην φυλακή
ποτέ δεν χρησιμοποιείται
αυτός ο όρος· αντί γι αυτό
είσαι porter.
χωρίς να είμαι σίγουρος γιατί·
εγώ νόμιζα ότι porter
είναι αυτός που βοηθάει τους επιβάτες
στα τρένα
ή κάτι τέτοιο.
σε όλη τη διάρκεια της εφηβείας
και της δεύτερης και τρίτης δεκαετίας της ζωής μου
μέχρι τη στιγμή που με συνέλαβαν
δούλευα σε άσημες σκατοδουλειές με χαμηλή αμοιβή
και μηδέν κύρος·
ομολογουμένως,
το σφουγγάρισμα αποχωρητηρίων δεν είναι
σέξι εργασία.
έμοιαζε πως οποτεδήποτε
έβρισκα καλοπληρωμένη δουλειά
απολυόμουν σε λίγους μήνες.
ποτέ δεν απολύθηκα
από δουλειά
που πληρωνόταν με τον κατώτατο μισθό.
έπρεπε να παραιτούμαι από τέτοιες δουλειές, μόνο για να
αναγκαστώ να βρω άλλες, όμοιες
δουλειές μετά από μερικούς μήνες
πείνας
και ύπνου σε ξένους καναπέδες.
δεν ήταν και σπουδαία
ζωή
αλλά ήταν αυτό που
έκανα.

(ΣτΜ: porter εκτός από αχθοφόρος, είναι και βοηθός σερβιτόρου που μαζεύει τα αποφάγια από τα τραπέζια)

-

ιδιωτικότητα

δεν υπάρχει
μέσα στη φυλακή

χέζεις
κάνεις μπάνιο
ξυρίζεσαι
τρως
διαβάζεις
κλάνεις
καπνίζεις
κατουράς
δουλεύεις
βλέπεις τηλεόραση και κοιμάσαι

παρεούλα με
τους άλλους κρατούμενους

και
κάτω από τα άγρυπνα μάτια
βαριεστημένων
και ηλίθιων φρουρών

 -
τρίτη απόγευμα στο κλουβί

ο συγκάτοικός μου στο κελί κάνει βάρη
είναι Ιερέας της Εκκλησίας της Παγκόσμιας Ζωής
και έχει κρίκο περασμένο στη θηλή

μπαίνει μέσα
με λέει φρικιό
γελάει
βάζει ακόμα πιο δυνατά το ηχοσύστημα
λέει ΔΥΝΑΜΩΣΕ ΤΟ!

του λέω
είναι ήδη αρκετά δυνατά εδώ μέσα

γελάει

έτσι περνάει ο καιρός

(ΣτM: crank σημαίνει γυρίζω, περιστρέφω το κουμπί του ραδιόφωνου, αλλά σημαίνει και ιδιότροπος)

-

ο τεντωμένος

έτσι τον έλεγαν όλοι
επειδή

είναι ψηλός 7 πόδια
αλλά ισχνός

ήταν μέσα
επειδή σκότωσε
κάποιον

πάνω σε μια συναλλαγή ναρκωτικών

τα γουρούνια
τον βρήκαν

μαχαιρωμένο
νεκρό

κάτω από τις κερκίδες
στο γυμναστήριο

προφανώς
για κάποιο χαρτοπαικτικό χρέος

κάποιοι το αποκάλεσαν
δικαιοσύνη

εγώ το αποκάλεσα
απλώς ακόμη μια μέρα

[μτφρ. Ζάφοντ Ρέπλικαντ,

περισσότερα στο τχ. 5,

εδώ και εδώ]

scut
 
i don’t know
how many hours
of my life
i’ve spent
cleaning up after
other people.
when you don’t
have any skills
and you need $$$
you either work
in fast food
or become a janitor.
i’ve cleaned office
buildings, restaurants,
hardware stores, horse
stables, grocery stores,
prison work camps
and visiting rooms.
my friends always
seemed to have jobs
that were somehow
more bearable; they
worked in record shops
or vintage clothing stores or their
parents had their
own businesses and
they worked for them.
i always ended up
as a janitor.
in prison that term
is never used; instead you
are a porter.
i am not sure why;
i thought a porter
was a guy who helped people
get on trains
or something.
all thru my teens
and twenties, right
up until i got arrested
i worked crappy little jobs with low pay
and zero prestige;
let’s face it,
scrubbing toilets isn’t
a sexy occupation.
it seemed that whenever
i found a job that
paid well i was laid  
off within a few months.
i’ve never been laid off
from a job
that only paid minimum wage.
i had to quit those jobs, only to be
forced to find other, similar
jobs after a few months
of starving
and sleeping on people’s couches.
it wasn’t much of
a life
but it was what
i did.
 
 
 
privacy
 
doesn’t exist
in prison
 
you shit
shower
shave
eat
read
fart
smoke
piss
work
watch tv and sleep
 
in the company
of other convicts
 
and
under the watchful eyes
of bored
and stupid guards
 
 
 
tuesday afternoon in a cage
 
my celly lifts weights
is a Reverend of the Universal Life Church
and has a pierced nipple
 
he walks in
calls me a freak
laughs
turns the boom box up louder
says CRANK THIS!
 
i tell him
it’s loud enough in here
 
he laughs
 
this is how time passes
 
 
 
stretch
 
is what everyone
called him
 
on account of
 
he is about 7 feet tall
but slim
 
he was in
for killing
someone
 
over a drug deal
 
the pigs found
him
 
stabbed to
death
 
under the bleachers
in the gym
 
apparently
over a gambling debt
 
some called it
justice
 
i called it
just another day

Πίτα

εγώ ήθελα μια ζωή
εσύ ήθελες κάτι άλλο
δεν μπορούσαμε να ᾽χουμε την πίτα ολόκληρη
κι έτσι φάγαμε οέναςτονάλλο.

-

Πρώτη Μέρα στο Σχολείο

Χιλιαδεσμυριαδεσιλιάδες μίλια μακριά από το σπίτι
Περιμένω το κουδόυνι να χτυπήσει. (Να χτυπήσει πού;)
Γιατί όλα είναι τόσο μεγάλα, τ’ άλλα παιδιά;
Τόσο φασαριόζικα; Αυτό που μπορώ να πω είναι ότι στο σπίτι
Να γεννηθήκαν πρέπει με στολή
Να ζήσαν όλη τη ζωή τους σε παιδικές χαρές
Να ξόδεψαν τα χρόνια τους εφευρίσκοντας παιχνίδια
Που δεν μ’ αφήνουν να παίξω. Παιχνίδια
Σκληρά, που σε καταπίνουν.

Και τα κάγκελα,
Παντού γύρω, κάγκελα.
Είναι για να κρατάνε μακριά τους λύκους και τα τέρατα;
Τα πράματα που σκοτώνουνε και τρώνε παιδιά;
Τα πράματα απ’ τα οποία δεν παίρνεις γλυκά;
Ίσως νάναι για να μας εμποδίζουνε να βγαίνουμε έξω.
Να το σκάμε από τα μασήματα. Μάσημα.
Πώς μοιάζει ένα μάσημα;
Ακούγεται σαν τσίχλα γλιστερό.
Τα φυλάνε μέσα στις αίθουσες δαδασκαλίας.
Αίθουσες γεμάτες δάδες και σκαλιά. Για φαντάσου.

Μακάρι να μπορούσα να θυμηθώ τ’ ονομά μου
Η μαμά είπε ότι θα ήταν χρήσιμο.
Όπως οι γαλότσες. Στις λακκούβες.
Γαλαζογαλότσες. Μακάρι νάταν εκείνη εδώ.
Νομίζω ότι τ’ όνομά μου είναι ραμμένο κάπου
Ίσως η δασκάλα μού το διαβάσει.
Δα-σκάλα. Αυτή που φτιάχνει τις σκάλες.

Το Πρόβλημα με τους Χιονάνθρωπους

«Το πρόβλημα με τους χιονάνθρωπους,»
Είπε ο πατέρας μου μια χρονιά
«Είναι ότι με το που φτιαχτούν
Εξαφανίζονται για τα καλά.

Θα σου χτίσω έναν χιονάνθρωπο
Θα τον χτίσω να κρατά
Θα βάλω άμμο και τσιμέντο
Θα τον καλουπώσω πιο μετά.

Κι έτσι κάθε χειμώνα,»
Άρχισε να εξηγεί
«Θα ᾽χεις έναν χιονάνθρωπο
Είτε με λιακάδα είτε με βροχή.»

****

Κι ο χιονάνθρωπος ακόμα όρθιος στέκει
Παρόλο που ο πατέρας μου έχει χαθεί
Έξω στον κήπο εκεί
Σαν μια ταφόπλακα άγραφη.

Κοιτάζοντας το σπίτι
Παχουλός και κακοτυχής
Σαν να περιμένει κάτι
Άσχημο να συμβεί.

Καθώς τα χρόνια περνάνε
Κι εγώ μεγαλώνω μαζί
Όταν τα καλοκαίρια δείχνουν μικρά
Κι οι χειμώνες πιο ψυχροί.

Τους χιονάνθρωπους εκείνους φθονώ
‒καθώς βλέπω να παίζουν τα παιδιά‒
Που τους φτιάχνουν πρώτα
Και χάνονται μετά.

-

Επιζών

Kαθημερινά,
σκέφτομαι τον θάνατο.
Τις αρρώστιες, τη λιμοκτονία,
τη βία, την τρομοκρατία, τον πόλεμο,
το τέλος του κόσμου.

Με βοηθάει
απ’ τις σκοτούρες να ξεσκάω.

[μτφρ. Ράνια Καραχάλιου,

περισσότερες μεταφράσεις του Μακ Γκοφ εδώ

και στο τχ. 5 του Τεφλόν]

Cake

i wanted one life
you wanted another
we couldn’t have our cake
so we ate eachother.

First Day at School

A millionbillionwillion miles from home
Waiting for the bell to go. (To go where?)
Why are they all so big, other children?
So noisy? So much at home they
Must have been born in uniform
Lived all their lives in playgrounds
Spent the years inventing games
That don’t let me in. Games
That are rough, that swallow you up.

And the railings.
All around, the railings.
Are they to keep out wolves and monsters?
Things that carry off and eat children?
Things you don’t take sweets from?
Perhaps they’re to stop us getting out
Running away from the lessins. Lessin.
What does a lessin look like?
Sounds small and slimy.
They keep them in the glassrooms.
Whole rooms made out of glass. Imagine.

I wish I could remember my name
Mummy said it would come in useful.
Like wellies. When there’s puddles.
Yellowwellies. I wish she was here.
I think my name is sewn on somewhere
Perhaps the teacher will read it for me.
Tea-cher. The one who makes the tea.

The trouble with snowmen

‘The trouble with snowmen,’
Said my father one year
‘They are no sooner made
than they just disappear.

I’ll build you a snowman
And I’ll build it to last
Add sand and cement
And then have it cast.

And so every winter,’
He went on to explain
‘You shall have a snowman
Be it sunshine or rain.’

****

And that snowman still stands
Though my father is gone
Out there in the garden
Like an unmarked gravestone.

Staring up at the house
Gross and misshapen
As if waiting for something
Bad to happen.

For as the years pass
And I grow older
When summers seem short
And winters colder.

The snowmen I envy
As I watch children play
Are the ones that are made
And then fade away.

Survivor

Everyday,
I think about dying.
About disease, starvation,
violence, terrorism, war,
the end of the world.

It helps
keep my mind off things.

wearing my cap backwards

-
poets are among the first witches
so suffer none to live
or suffer none to be heard
and watch them burn before your eyes
less they recant and speak their verse
in latin.

i’m a poet.
i speaks in pig latin.
i eats pigs feet -a shonuff sign
of satan
to those whose ears are trained to
dactyls and iambs
who resolve all conflicts in couplets.

i run from mice.
mistake dead, brown leaves
scurried by sharp quick breezes
for rats
and write at stop lights
listening to duke ellington
at the cotton club.

***
an atavistic witch am i.
wearing beads of tarot
searching for wiccas
burning all drafts
chasing dreaded women
covering their locks
till sheba’s return.

[1986]

-

Μ’ αρέσει να σκέφτομαι τη Χάριετ Τάμπμαν.
Τη Χάριετ Τάμπμαν που κουβαλούσε ένα περίστροφο,
που ’χε το κεφάλι σημαδεμένο από πέτρα που της πέταξε
το αφεντικό (επειδή
αντιμίλησε), που την
είχαν επικηρύξει
για χιλιάδες δολάρια και
ποτέ δεν την έπιασαν, που
δεν έβρισκε καμία χρησιμότητα στο νόμο
όταν ο νόμος ήταν λάθος,
αυτή που αψήφησε το νόμο. Μου αρέσει
να τη σκέφτομαι.
Μ’ αρέσει να τη σκέφτομαι ιδιαιτέρως
όταν σκέφτομαι  το πρόβλημα
της σίτισης των παιδιών.

Ο νόμος απαντά
στο πρόβλημα της σίτισης των παιδιών
με παροχή δέκα δωρεάν γευμάτων το μήνα,
που σημαίνει, στην καθημερινότητα του παιδιού,
πως τρώει μεσημεριανό μέρα παρά μέρα.
Δευτέρα αλλά όχι Τρίτη.
Μ’ αρέσει να σκέφτομαι τον Πρόεδρο
Να τρώει μεσημεριανό τη Δευτέρα, αλλά όχι την
Τρίτη.
Και όταν σκέφτομαι τον Πρόεδρο
και το νόμο, και το πρόβλημα της
σίτισης των παιδιών, μ’ αρέσει να
σκέφτομαι τη Χάριετ Τάμπμαν
και το περίστροφό της.

Κι άλλοτε πάλι
σκέφτομαι τον Πρόεδρο
και άλλους άνδρες,
άνδρες που εξασκούν το νόμο,
που σέβονται το νόμο,
που επιβάλλουν το νόμο,
που κρύβονται πίσω
και λειτουργούν μέσω
και τρέφονται
εις βάρος
παιδιών που πεινάνε
εξαιτίας του νόμου,

άνδρες που κάθονται σε γραφεία με χώρισμα
και σκέφτονται τις διακοπές
και λένε στις γυναίκες
ποιανού έγνοια είναι
να ταΐζει τα παιδιά
να μην είναι υστερικές
να μην είναι υστερικές όπως στη λέξη
υστερικός, ελληνική που θα πει
μήτρα που υποφέρει,
να μην υποφέρουν στη
μήτρα,
να μην νοιάζονται,
να μην ενοχλούν τους άντρες
γιατί εκείνοι προτιμούν να σκέφτονται
άλλα πράματα
και δε θέλουν να πάρουν
τις γυναίκες στα σοβαρά.

Θέλω αυτοί να σκέφτονται τη Χάριετ Τάμπμαν,
και να θυμούνται,
να θυμούνται ότι χτυπήθηκε από έναν λευκό
και επέζησε
έζησε για να επανορθώσει τις αδικίες που υπέστη
και έζησε σε βάλτους
φορώντας  ρούχα ανδρικά
φυγάδευσε εκατοντάδες
σκλάβους, και ποτέ δεν την ’πιασαν,
και ηγήθηκε ενός στρατού,
και κέρδισε μια μάχη,
και αψήφησε τους νόμους
γιατί οι νόμοι ήταν λάθος, θέλω οι άντρες
να μας πάρουν στα σοβαρά.
Κουράστηκα να τους περιμένω να σκεφτούν
τι είναι σωστό και τι λάθος.
Θέλω να φοβηθούν.
Θέλω να φοβηθούν τώρα
όπως εγώ υπέφερα στη μήτρα, και
θέλω να ξέρουν
ότι πάντα φτάνει η ώρα
φτάνει πάντα η ώρα να διορθώσεις
κάθε λάθος,
φτάνει πάντα η ώρα
της τιμωρίας
και η ώρα αυτή
ξεκινά μόλις τώρα.

[μτφρ. kyoko]

I Like to Think of Harriet Tubman

-

I like to think of Harriet Tubman.
Harriet Tubman who carried a revolver,
who had a scar on her head from a rock thrown
by a slave-master (because she
talked back), and who
had a ransom on her head
of thousands of dollars and who
was never caught, and who
had no use for the law
when the law was wrong,
who defied the law. I like
to think of her.
I like to think of her especially
when I think of the problem
of feeding children.

-
The legal answer
to the problem of feeding children
is ten free lunches every month,
being equal, in the child’s real life,
to eating lunch every other day.
Monday but not Tuesday.
I like to think of the President
eating lunch on Monday, but not
Tuesday.
and when I think of the President
and the law, and the problem of
feeding children, I like to
think of Harriet Tubman
and her revolver.

-
And then sometimes
I think of the President
and other men,
men who practice the law,
who revere the law,
who make the law,
who enforce the law,
who live behind
and operate through
and feed themselves
at the expense of
starving children
because of the law,

-
men who sit in paneled offices
and think about vacations
and tell women
whose care it is
to feed children
not to be hysterical
not to be hysterical as in the word
hysterikos, the greek for
womb suffering,
not to suffer in their
wombs,
not to care,
not to bother the men
because they want to think
of other things
and do not want to take
women seriously.

-
I want them to think about Harriet Tubman,
and remember,
remember that she was beaten by a white man
and she lived
and she lived to redress her grievances,
and she lived in swamps
and wore the clothes of a man
bringing hundreds of fugitives from
slavery, and was never caught,
and led an army,
and won a battle,
and defied the laws
because the laws were wrong, I want men
to take us seriously.
I am tired wanting them to think
about right and wrong.
I want them to fear.
I want them to feel fear now
as I have felt suffering in the womb, and
I want them
to know
that there is always a time
there is always a time to make right
what is wrong,
there is always a time
for retribution
and that time
is beginning.

[1970]

Πριν από πολύν καιρό ζούσαν άνθρωποι και στη νότια μεριά του Μποϊγκάν, στο χωριό Μαβάτ. Σε αυτό το χωριό ζούσαν και δυο αδερφές, η Ντοράμ ήταν η νεότερη και η Ντομάκ η πρωτότοκη.
Όταν οι γονείς τους χρειαζόντουσαν νερό, τα δυο κορίτσια έπρεπε να πάνε μέχρι την πηγή να κουβαλήσουν το νερό μέσα σε μεγάλα δοχεία από ινδικό καλάμι. Και κάθε φορά που τα κορίτσια πήγαιναν για νερό, τα συνόδευε ο Βέλκι και μερικά άλλα αγόρια του χωριού. Έλεγαν αστεία μεταξύ τους και γελούσαν σ’ όλο το δρόμο. Κι όταν έφταναν στην πηγή, γέμιζαν με νερό τους σωλήνες από ινδικό καλάμι. Όμως πριν ξεκινήσουν για τα σπίτια τους τα κορίτσια και τα αγόρια έκαναν ένα μεγάλο κύκλο κι έπαιζαν μπάλα. Κοντά στην πηγή υπήρχε ένα μεγάλο δέντρο ουαΐ και με τον καρπό του έπαιζαν*. Τα παιδιά έριχναν το ουαΐ το ένα στο άλλο κι όταν έφτανε στα χέρια του Βέλκι σταματούσαν το παιχνίδι τους και ξεκινούσαν για το σπίτι.
Ο Βέλκι δεν καταγόταν απ’ το Μαβάτ, αλλά είχε έρθει από το κοντινό χωριό Σάου. Και τα κορίτσια του Σάου πήγαιναν να φέρουν νερό από την πηγή. Πάντα σχηματιζόταν μια μεγάλη παρέα από κορίτσια και αγόρια που πήγαιναν να φέρουν νερό. Ο Βέλκι ψάρευε συχνά με το καμάκι, πάντα όμως ακολουθούσε τα κορίτσια όταν αυτά πήγαιναν στην πηγή.

Μια μέρα που είχε τελειώσει πάλι το νερό, τα κορίτσια ξεκίνησαν για την πηγή. Όμως αυτή τη φορά η Ντομάκ πήγαινε με την παρέα των νεαρών, δίπλα στο Βέλκι, που στο μεταξύ είχε γίνει ερωμένος της. Η αδερφή της, η Ντοράμ, ήταν μαζί με τα άλλα κορίτσια. Όλες όμως οι κοπέλες ζήλευαν την Ντομάκ γιατί ήταν ερωτευμένες με το Βέλκι. Όταν έφτασαν στην πηγή, γέμισαν με νερό τους σωλήνες από ινδικό καλάμι κι όπως πάντα έπαιξαν μπάλα και μετά ξεκίνησαν για το χωριό. Οι νεαροί πήγαιναν μπροστά και τα κορίτσια τούς ακολουθούσαν. Η Ντομάκ, περήφανη και χαρούμενη, περπατούσε δίπλα στο Βέλκι και κρατούσε το χέρι του. Τα άλλα κορίτσια λύσσαξαν από τη ζήλια τους και μουρμούρισαν:
— Όταν έρθει στην Ντομάκ η πρώτη της εμμηνόρροια, δε θα τη βοηθήσουμε! Κι ούτε θ’ αφήσουμε και την αδερφή της να τη βοηθήσει…
Όλα τα κορίτσια της παρέας δεν ήταν ακόμα ώριμα για γάμο. Ήταν όμως συνήθεια όταν ένα κορίτσι είχε την πρώτη της εμμηνόρροια, κάποιος έπρεπε να την περιποιείται και να τη βάλει να καθίσει, γιατί δεν επιτρεπόταν να περπατά έξω. Έμενε στο σπίτι της και τη φρόντιζε κάποια θεία της, της έφερνε φαγητό κι ό,τι άλλο της χρειαζόταν.
Αυτήν ακριβώς τη μέρα, την ώρα που γύριζε από την πηγή, ήρθε η πρώτη εμμηνόρροια στην Ντομάκ. Είχαν κάνει σχεδόν το μισό δρόμο, όταν ξαφνικά η Ντομάκ σταμάτησε να περπατάει, γιατί δεν έπρεπε ούτε να συνεχίσει το δρόμο της, ούτε να καθίσει στο χώμα μόνη της. Τράβηξε την αδερφή της από το χέρι:
— Αδερφούλα μου, βοήθησέ με να καθίσω!
Όμως τα άλλα κορίτσια τράβηξαν μαζί τους την αδερφή της Ντομάκ κι όλες μαζί προσπέρασαν το άτυχο κορίτσι, χωρίς καμιά να σταματήσει για να τη βοηθήσει.
Η Ντομάκ έμεινε μόνη της πίσω. Η αδερφή της την κοιτούσε καθώς απομακρυνόταν και άρχισε να κλαίει. Όμως τα άλλα κορίτσια δεν την άφηναν να γυρίσει πίσω…
Η παρέα σταμάτησε ακόμα μια φορά στο ξεραμένο έλος κι έπαιξε μπάλα. Ούτε κι ο Βέλκι ενδιαφέρθηκε για το κορίτσι που έμεινε πίσω μόνο του: γελούσε κι αστειευόταν με τις άλλες κοπέλες. Όταν έπεσε η μπάλα στα χέρια του, ξεκίνησαν όλοι για το σπίτι…
Όταν η Ντοράμ έφτασε στο σπίτι, τη ρώτησαν οι γονείς της:
— Πού άφησες την Ντομάκ;
Με δάκρυα στα μάτια, η Ντοράμ τους διηγήθηκε τι έπαθε η αδερφή της και πώς τα άλλα κορίτσια δεν την άφησαν να τη βοηθήσει.
— Και τώρα στέκεται ολομόναχη κάπου στο ξεραμένο έλος και δεν είναι κανείς εκεί για να τη βοηθήσει να κάτσει…
Οι γονείς κατατρόμαξαν.
— Μήπως μας πεθάνει το κορίτσι!
Η Ντομάκ στεκόταν όλη τη μέρα στην ίδια θέση… Τα πόδια της είχαν πρηστεί από την ορθοστασία. Κι όπου κυλούσε το αίμα της, βάφτηκε το χώμα κόκκινο. Τέλος, η Ντομάκ άρχισε να σέρνεται και σιγά σιγά έφτασε σε μια μικρή στρογγυλή λιμνούλα. Εκεί είδε ένα γαλάζιο ψάρι που φυσούσε δυνατά τον αέρα κι έκανε το νερό να παφλάζει.
Ξαφνικά η Ντομάκ αντίκρισε το πρόσωπό της μέσα στο νερό της λίμνης και κατατρόμαξε:
— Αλίμονό μου! Έγινα φάντασμα! Δεν ανήκω πια σε αυτόν τον κόσμο.
Μετά γλίστρησε στο νερό κι έγινε ένα με το γαλάζιο ψάρι.
Ο πατέρας, η μητέρα και η μικρή της αδερφή άρχισαν να ψάχνουν να βρουν την Ντομάκ. Βρήκαν τα ίχνη από το αίμα της και την ακολούθησαν μέχρι τη λιμνούλα. Κι εκεί είδαν το γαλάζιο ψάρι, που ήρθε κοντά τους κολυμπώντας σαν να ήθελε να τους χαιρετίσει. Τότε οι γονείς κατάλαβαν πως το ψάρι αυτό ήταν η κόρη τους και πως την είχαν χάσει για πάντα. Κλαίγοντας γύρισαν πίσω στο χωριό και διηγήθηκαν με δάκρυα σ’ όλους τους χωριανούς πως η Ντομάκ είχε γίνει φάντασμα.

Λίγο αργότερα ήρθε και στην Ντοράμ η πρώτη εμμηνόρροια και η θεία της την περιποιόταν, όπως ήταν το έθιμο. Την πήγαν σε μια καλύβα, περίπου εκατό μέτρα έξω από το χωριό. Όλα τα κορίτσια έμεναν απομονωμένα σε αυτή την καλύβα, ώσπου να τους περάσει η πρώτη εμμηνόρροια. Οι γονείς παρακάλεσαν τη θεία να περιποιείται καλά την Ντοράμ, γιατί θα πήγαιναν στον κήπο για να φέρουν φρούτα και λαχανικά για τη γιορτή που θα γινόταν με ευκαιρία την ωρίμανση της κόρης τους.

Μετά την εξαφάνιση της Ντομάκ ο Βέλκι άρχισε να ενδιαφέρεται για την αδερφή της. Κι όταν αυτή είχε απομονωθεί και ζούσε με τη θεία της στη μικρή καλύβα έξω από το χωριό, ο Βέλκι άρχισε να σκέφτεται πώς θα επισκεφτεί το ωραίο κορίτσι. Πήρε λοιπόν το καμάκι του κι έκανε πως πηγαίνει για ψάρεμα. Δεν πήγε όμως πολύ μακριά κι άρχισε να κόβει βόλτες στην αμμουδιά μπροστά στο χωριό. Η Ντοράμ τον είδε από την καλύβα της.
— Εκεί ψαρεύει ο Βέλκι! σκέφτηκε.
Η Ντοράμ είχε δεμένη στο μπράτσο της μια μικρή κουδουνίστρα. Κι έτσι όταν η θεία της αποκοιμήθηκε, μπόρεσε να ειδοποιήσει το Βέλκι. Αυτός άκουσε τον ήχο της κουδουνίστρας και κατάλαβε πως τον καλεί η Ντοράμ. Δεν άφησε να χαθεί η ευκαιρία και γλίστρησε αθόρυβα στην καλύβα. Έκανε έρωτα με την όμορφη Ντοράμ και μετά ξαναπήγε στην ακρογιαλιά, μακριά στα βράχια, για ψάρεμα.
Όταν ξύπνησε η θεία από το βαθύ της ύπνο, είδε άμμο στην πλάτη και στο κεφάλι της Ντοράμ. Αμέσως κατάλαβε τι έγινε κι άρχισε να καταριέται την ώρα που την πήρε ο ύπνος.
Στο μεταξύ η Ντοράμ έφτιαξε από τη φλούδα του κοκοφοίνικα έναν πελεκάνο. Κι όταν η θεία της πήγε στο χωριό κι άρχισε να διηγείται σ’ όλον τον κόσμο πως ο Βέλκι ατίμασε την Ντοράμ, αυτή μπήκε μέσα στον πελεκάνο. Κι έτσι μπόρεσε να πηδήξει στο ποτάμι και κολύμπησε μέχρι το ακρωτήρι Γκιβάι Μπούτου. Εκεί, ακόμα και σήμερα, υπάρχουν πελεκάνοι…
Η Ντοράμ άφησε για λίγο στο ακρωτήρι τα φτερά του πελεκάνου και πήρε πάλι το ανθρώπινο κορμί της. Όλοι οι συγχωριανοί είχαν μαζευτεί στην όχθη και φώναζαν:
— Ντοράμ, Ντοράμ, γύρνα πίσω!
Όμως αυτή απάντησε:
— Όταν η αδερφή μου ήταν σε δύσκολη θέση, κανείς δεν τη βοήθησε. Τώρα θα πάω να τη συναντήσω…
Η Ντοράμ ξαναπήρε τη μορφή του πελεκάνου και πέταξε μακριά. Ο Βέλκι έτρεχε για να την προφτάσει. Έτρεχε πολύ γρήγορα κι είχε σχεδόν πλησιάσει τον πελεκάνο που ξεκουραζόταν στα βράχια. Ο Βέλκι είχε ερωτευθεί κεραυνοβόλα το ωραίο κορίτσι. Ξαφνικά η Ντοράμ ξαναπήρε την ανθρώπινη μορφή της, καθόταν στα βράχια και κοιτούσε το Βέλκι που την πλησίαζε. Η καρδιά της ήταν ραγισμένη και για μια στιγμή δεν ήξερε τι να κάνει:
— Να ξαναγυρίσω στο Βέλκι ή να πάω στην αδελφή μου; σκεφτόταν.
Στο μεταξύ οι χωριανοί την πλησίαζαν και μερικοί προσπαθούσαν να τη φτάσουν με βάρκες. Ο Βέλκι ήταν πια πολύ κοντά της.
Πώς μπορούσαν όμως να την πιάσουν;
Η κοπέλα είχε πάλι μεταμορφωθεί σε πουλί και μπορούσε να πετάξει μακριά. Για μια στιγμή ακόμα δίστασε και κοίταξε με λαχτάρα το Βέλκι. Μετά όμως ξαναθυμήθηκε την αδερφή της, που είχαν κάποτε όλοι τόσο άσπλαχνα εγκαταλείψει. Κι όταν ο Βέλκι την έφτασε κι όρμησε για να την πιάσει, η Ντοράμ πέταξε μακριά. Ούτε οι βάρκες πια δεν μπορούσαν να τη φτάσουν.
Όλοι οι χωριανοί γύρισαν πίσω στα σπίτια τους. Η Ντοράμ πέταξε πάνω από την ανατολική άκρη του νησιού και κάθισε στους βράχους Γκιταλπάντ. Κοίταξε πίσω της… Κανείς δεν την ακολουθούσε πια…
Κολύμπησε λίγο, κι αφού ξεκουράστηκε πάλι, πέταξε στη λιμνούλα που ζούσε η αδερφή της με τη μορφή ψαριού…
Ο Βέλκι γύρισε με τους άλλους στο χωριό Μαβάτ. Μετά όμως έτρεξε στη λιμνούλα στο ξεραμένο έλος. Εκεί είδε από μακριά την Ντοράμ να κάθεται στην όχθη και να κουνάει το κεφάλι της, όπως κάνουν οι πελαργοί. Τη χαιρέτισε και η Ντοράμ άρχισε να κλαίει… Κι ο Βέλκι έκλαιγε τώρα… Όμως η Ντοράμ ξαναθυμήθηκε την αδελφή της. Σκέφτηκε:
— Στην πραγματικότητα, ο Βέλκι της ανήκει… Μόνο που την πρόφτασε ο θάνατος… Γι’ αυτό προτιμώ κι εγώ να πεθάνω…
Και μπήκε στα νερά της λίμνης. Όταν ο Βέλκι έφτασε λαχανιασμένος στη λίμνη, ο πελεκάνος είχε εξαφανιστεί. Μόνο δυο γαλάζια ψάρια κολυμπούσαν στην επιφάνεια της λίμνης και τον κοιτούσαν βουβά…

*Ο καρπός του δέντρου είναι κόκκινος και αρκετά σκληρός και χρησίμευε για τόπι πριν φέρουν οι Ευρωπαίοι στους ιθαγενείς τόπια από δέρμα και λάστιχα.

[Από τη συλλογή Εξωτικά παραμύθια της Αικ. Ζωιτοπούλου, Κέδρος, 1982.
Για την αντιγραφή: Μ. Γαργαρώνη.]

-

-

-

-

-

[La teta asustada (ελλ. τίτλος: Το γάλα της θλίψης), 2009]

ΓΙΑΓΙΑ

Στις λάσπες ξυπόλυτη περπατούσα
Χωρίς βρακί
Το αίμα κυλούσε στη μέσα πλευρά των μηρών μου
Υγρό χώμα κατάπινε
Τροφή

Σε λιοστάσια, αλώνια

Κάθε μήνα χυμός αχνιστός
Δεν συγκρατιόταν
Κατάρα χυνόταν

Τώρα πια θυμάμαι μόνο
ξεβράκωτη να ματώνω
Όμως
Δεν είχα άλλη καμιά
παιδούλα στις λάσπες ζεστασιά

[λέξεις: Μαρία Γαργαρώνη, pic: Anna Maria De Palmenaer]

-

-

-

-

-

[Agora, 2009]