Τεφλόν | νέο ποιητικό σκεύος

07/06/2010

Peter Constantine, Στοχασμοί πάνω σε μια ετοιμοθάνατη γλώσσα

Filed under: Αφορμές,Τεφλονομεταφράσεις — kyokokishida @ 10:34 μμ

Ο θάνατος μιας γλώσσας σπάνια είναι ξαφνικός: πρόκειται συνήθως για μια διαδικασία μαρασμού που δεν γίνεται εύκολα αντιληπτή καθώς μια κοινότητα σταδιακά εγκαταλείπει μια μητρική γλώσσα που μιλιέται από αρχαιοτάτων χρόνων υιοθετώντας μια πιο δυνατή και ισχυρότερα συνδεδεμένη με την καθημερινότητα. Γιατί να επιλέξει να μιλήσει κανείς μια γλώσσα που είναι κατανοητή σε λίγα μόνο χωριά αντί της ευχέρειας λόγου σε μια κραταιά εθνική γλώσσα;

Οικογενειακοί δεσμοί με συνδέουν με την ορεινή Κορινθία. Μέχρι το γεμάτο στροφές μονοπάτι που οδηγούσε στο χωριό να γίνει λασπωμένος δρόμος στη δεκαετία του ’50, και επιστρωμένος δρόμος στα τέλη του ’60, η γλώσσα που μιλιόταν εκεί ήταν τα Αρβανίτικα –ή Αρμπερίσστε, όπως τα λέμε. Η Ελλάδα έχει πολλές τοπικές γλώσσες που πεθαίνουν, όπως τα Τσακώνικα, τα Πομάκικα, τα σλάβικα Νάστατα, και τα Βλάχικα. Μεγαλώνοντας στην Ελλάδα του ’70, ούτε εγώ ούτε κανένας άλλος στη γλωσσική κοινότητά μας δώσαμε προσοχή στην υγεία και στην ανθεκτικότητα της γκλούχα τριμερίσστε, της δικής μας «γενναίας γλώσσας». Δεν υπήρχε κάποιο κίνημα για τη διαφύλαξη της γλώσσας ή για την καταγραφή (πρόκειται για μια αμιγώς προφορική γλώσσα) και την τυποποίησή της. Όταν την δεκαετία του ’90 το Ευρωπαϊκό Γραφείο για τις Λιγότερο Διαδεδομένες Γλώσσες έστειλε γλωσσολόγους να καταγράψουν την κατάσταση της γλώσσας μας, οι κάτοικοι του χωριού νομίσανε ότι επρόκειτο για κάποιου είδους συνωμοσία και τους κυνήγησαν με ραβδιά.

Ένα ξεκάθαρο σημάδι ότι δεν πηγαίνουν όλα καλά με τη μητρική σου γλώσσα είναι όταν συνειδητοποιείς πως δεν γνωρίζεις τη λέξη για τον «ηλεκτρισμό» ή τον «διακόπτη» –γιατί οι λέξεις αυτές δεν υπάρχουν στη γλώσσα σου– αλλά γνωρίζεις ότι πουρτέκε είναι η βέργα που χρησιμοποιείς για να ρίξεις τις ώριμες ελιές από το δέντρο, και ότι σσέκουλιτε είναι το δέρμα της κατσίκας (λεκούρατε ε δίβε) μέσα στο οποίο διατηρείται και ωριμάζει ένα είδος τυριού που λέγεται ντιάθετε ε σσάκουιτ (τουλουμοτύρι). Αυτό το είδος τυριού, το οποίο διατηρείται σε δέρμα κατσίκας μένει φρέσκο για έναν ολόκληρο χρόνο χωρίς να χρειάζεται ψυγείο –άλλη μια λέξη που δεν έχουμε στη γλώσσα μας. Ο σύγχρονος ομιλητής των Αρβανίτικων, λοιπόν, μπορεί να ξέρει τα πάντα για γούρνες (κόριτα), ψαλίδες (γκερσσέρα), στάνες (βάθρατε), και όλα τα μέρη ενός άροτρου, αλλά δεν μπορεί να πει: «Το i-phone μου δεν έχει σήμα σε αυτή την πλαγιά του βουνού».

Από τη στιγμή που μια γλώσσα δεν δημιουργεί νέες λέξεις, σε πείσμα του νέου τρόπου ζωής, η γλώσσα αυτή είναι καταδικασμένη να αργοσβήνει, καθώς οι παραδόσεις καταλήγουν απαρχαιωμένες. Ο λαός δεν μετράει πλέον το γάλα σε οκάδες ούτε μαζεύει το γάλα σε τεράστια καζάνια των διακοσίων οκάδων (λεβέτε τ’ μάδε). Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν επιτρέπει την παραγωγή μη παστεριωμένου γάλακτος –πρόσφατα μάλιστα, η ελληνική τηλεόραση προειδοποίησε τους Αθηναίους εκδρομείς του Σαββατοκύριακου να μην αγοράζουν κατσικίσιο γάλα από τοπικούς παραγωγούς της Κορίνθου. Οι νέες ντιρεκτίβες για την παστερίωση του γάλακτος θεωρούν παράνομους για τη χρήση αυτή τους ξύλινους κάδους για το γάλα (καδάρε νκα ντρού), τα ρηχά μεταλλικά δοχεία (μπρακάτσσε), τα μπουκάλια από δέρμα (ασκόπουλ’), τους βραστήρες (κουσί) και τις μεγάλες κορινθιακές κατσαρόλες για το γάλα, τις οποίες λέμε βέσσελια χεκουρίμτε, «μεταλλικά αυτιά», εξαιτίας των χειρολαβών τους.

Δεν ανήκω σε αυτούς που θρηνούν το τέλος των παλιών τρόπων. Στα χωριά μας υπήρχε φτώχεια και πείνα, και τα δάση ήταν γεμάτα με λιουγγάτετε, επικίνδυνα πνεύματα,  και διαβολικές νύμφες των υδάτων ή νεράιδες (neráidhe), οι οποίες παραμόνευαν τους βοσκούς δίπλα σε γούρνες με γλυφό νερό για να τους κακοποιήσουν και να τους πνίξουν μετά τη δύση του ηλίου. Στα τέλη του ’30, οι θείοι μου –η πρώτη γενιά που πήγε στο δημοτικό– έπρεπε να κατέβουν ξυπόλητοι το βουνό για να φτάσουν στο σχολείο στην Κόρινθο όπου τους απειλούσαν με ράβδισμα εάν μιλούσαν τη γλώσσα τους.

Σε αντίθεση με άλλες κοινότητες, σε άλλες περιοχές του κόσμου, των οποίων η γλώσσα απειλείται με εξαφάνιση, στην Ελλάδα ούτε υπάρχει ένα σύστημα γλωσσικού σχεδιασμού για τις τοπικές γλώσσες ούτε έχει ανατεθεί σε κάποιον ακαδημαϊκό οργανισμό να τυποποιήσει τη γλώσσα και να την εφοδιάσει με επίσημη νέα ορολογία. Όταν επισκέφτηκα την Αυστραλία πριν από μερικά χρόνια, άκουσα ότι η γλώσσα Kaurna των αυτοχθόνων, νεκρή εδώ και έναν αιώνα, όχι μόνο είχε ξαναζωντανέψει, αλλά την έχουν εμπλουτίσει και με νέα ορολογία. Νέες λέξεις έχουν δημιουργηθεί από τις παλιές: mukarndo (υπολογιστής) για παράδειγμα, είναι ένας συνδυασμός του muka muka, «μυαλό», και του karndo, «αστραπή». Έμαθα ότι το Συμβούλιο Πρεσβυτέρων του Wiradjuri συναντιέται συχνά για να αποδεχτεί ή να απορρίψει νεολογισμούς, και ότι κόμικς έχουν μεταφραστεί στην τοπική γλώσσα για να προσελκύσουν το ενδιαφέρον των νέων.

Από την άλλη μεριά, η ισχυρή πλειοψηφία όλων των ηλικιακών ομάδων των χωριών μας θεωρεί ότι είναι καλύτερο να μιλάμε μόνο Ελληνικά˙ είναι ελάττωμα να επιμένουμε στην τοπική γλώσσα η οποία βρίθει άσχετων μεσαιωνικών γεωργικών ορολογιών αλλά είναι ανεπαρκής όσον αφορά όλα τα μοντέρνα και ενδιαφέροντα θέματα.

Οι γλωσσολόγοι διεθνώς έχουν ειδικές λέξεις για την δύσκολη θέση στην οποία βρισκόμαστε. Είμαστε «terminal speakers» και από τη στιγμή που μετεωριζόμαστε μεταξύ της γλώσσας που κληρονομήσαμε και της εθνικής γλώσσας, υιοθετώντας πιο απλές γραμματικές φόρμες, είμαστε «partial speakers». Η γλώσσα μας, τόσο πλούσια κάποτε, είναι ετοιμοθάνατη. Όπως λέει μια παροιμία μας: Λιά τε κόρατε εδέ βάτε περ καρκαλέτσε –Άφησε τον θερισμό και πήγε για ακρίδες.

[μτφρ. Jazra Khaleed]
Advertisements

Σχολιάστε »

Δεν υπάρχουν σχόλια.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Δημιουργήστε ένα δωρεάν ιστότοπο ή ιστολόγιο στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: